شبستانها مسجد گوهرشاد
کلیه شبستانهای مسجد، به طور قرینه در حوالی تراسها ایجاد شده است. این شبستانها با اساسهای ضخیم و سقف ضربی و به مدل معماری سنتی مساجد کشور ایران کلاف گردیدهاند و بارها گزینه بازسازی قرار گرفتهاند، البته اینک به عبارتی مدل و متد دیرین را در خویش محفوظ داراهستند. این شبستانهای هفتگانه در زمانههای متعدد با اسمهای متفاوت نامیده گردیدهاند که برای اختصار به مهمترین آن ها اشاره مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشود:
شبستان گرم،[۲۲] بنا شده در ضلع شرقی مسجد در بین حیاط شرقی و ضلع شمالی مسجد که کناره شمالی این شبستان مسیر ارتباطی بین مسجد و رواق متصل به صحن آزادی میباشد. این شبستان معبد آقایان میباشد. شبستان سبزواری، شبستان کوچکی میباشد در جنوب حیاط شرقی و از شرق به رواق امام خمینی و از شمال با حد فاصل یک راهرو به تراس شرقی و از غرب به صحن مسجد محصور رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشود.[۲۳]
شبستان تبریزی، بنا شده در ضلع جنوبی، میان تراس مقصوره و رواق امام خمینی. یکی اسمهای این شبستان در پیشین به دلیل حجم، شبستان گرانقدر بوده میباشد. شبستان نهاوندی، شبستانی میباشد والا که در ضلع جنوبی مسجد و در بین تراس مقصوره و بست روضه خوان بهاءالدین عاملی و صحن قدس واقع گردیده و به منجر اقامه نماز جماعت بوسیله علی اکبر نهاوندی، محدث معروف بهاین اسم مشهور آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیدهاست.[۲۴]
شبستان میلانی، بنا شده در ضلع غربی مسجد، در بین حیاط غربی و راهرو متصل به بست روحانی بهاءالدین.
شبستان نجف آبادی، که پیش از این به شبستان امام آدینه مشهور بوده، در ضلع غربی مسجد، دربین تراس غربی و راهرو متصل به کفشداری ۱۳ و ۱۴ واقع گردیدهاست.
شبستان علوی یا این که آفتاب، بنا شده در ضلع شمالی در میان راهروی بخش شمالی و رواق دارالسیاده و مکتب پریزاد.
به جز شبستان گرم که معبد آقایان هست، دیگر شبستانها سازه به لزوم، محل برگزاری جلسات قرآن، فراگیری، سخنرانی و وعظ و درس دادن علم ها قرآنی و فقاهتی و مراسم پای کوبی و سوگواری و اعتکاف و نماز جماعت و مراسم دعای کمیل، دعای ندبه و دعای توسل میباشد و تراس مقصوره و حیاط متصل به دارالسیاده و صحن مسجد به صورت دایم در آحاد شبانهروز، محل اجرای نماز جماعت و سخنرانی و مراسم می باشد.
گروه مسجد گوهرشاد درحال حاضر با هشت ورودی خرد و تبارک به دیگر نصیبهای بقعه رضوی متصل هست که سه در ورودی در ضلع غربی مسجد را به بست روحانی بهاءالدین و سه ورودی در ضلع شمالی مسجد را به بقعه و دو ورودی در ضلع جنوبی مسجد را به صحن قدس مرتبط میسازد. مسجد گوهرشاد تحت عنوان کلانترین و قدیمیترین مسجد در اماکن متبرکه رضوی از دیرباز محل برگزاری مستمر نماز جماعت میباشد و به جهت دایربودن در کل شبانهروز یک کدام از مسجدهای معدودنظیر دنیا اسلام به شمار میرود.[۲۵]
مسجد پیرزن
مسجد پیر زن در وسط تراس مسجد گوهرشاد
تا دهه بیست قرن چهاردهم هجری خورشیدی، در اواسط صحن اساسی مسجد گوهرشاد، محوطهای، قرار داشت که با ردیفهایی، از محوطه مستقل میشد و به «مسجد پیرزن» پر اسم و رسم بود.[۲۶] این مسجد سوای سقف بود.[۲۷] دراین مکان، برای نمازگزاران، حصیر پهن میکردند و در نزدیکی آن، تعدادی آبگینه وجود داشت.[۲۸]
تاریخچه مسجد پیرزن، منبع مکتوب چندانی ندارد و آنرا جزء تاریخ شفاهی دانستهاند.[۲۹] براساس این ماجرا، گوهرشاد، آحاد منزلها و زمینهای دور و اطراف را برای ساختن مسجد خرید. صرفا یک پیرزن، که خانه وی اواسط مسجد بود، حاضر به به فروش رساندن نشد. گوهرشاد از خرید آن پشیمان شوید؛ چون نمیخواست در ساخته شدن مسجد، ظلم نماید. بعد از ساخته شدن مسجد، پیرزن که شکوه گوهرشاد را میبیند، منزل خویش را تحت عنوان معبد وقف مینماید. این عبادتگاه به مسجد پیرزن دارای شهرت می شود.[۳۰]
دانشمندان آوردهاند که مشابه این روایت پیرزن، در تراس مداین، شنبغازان و مسجد پاد شاه اصفهان نیز به شکلی وجود داراست. اینان معتقدند این نوع روایتها واقعیت ندارد، ولی برای یاد دادن آموزههای اخلاقی صورت گرفتهاند تا یادآوری نماید، در راستای تشکیل داد سازههای باعظمت، نباید ظلمی شکل بگیرد، حتی به ضعیفترین مو جود بشری که پیرزن باشد. [۳۱]
این جای ، نزدیک به سال ۱۳۲۶ شمسی، تخریب و به وضوخانه تبدیل شد.[۳۲] بعضا توصیه دادهاند که جای مدرن این مسجد، به «وضوخانه پیرزن» تغییر و تحول اسم یابد تا این نوع ماجراها، به دلیل آموزههای اخلاقی که با خویش دارا هستند، زنده بماند.[۳۳]
شاخص ظهر
در باطن محوطهای که مسجد پیرزن نامیده میشد، ردیف سنگی به طول بیش تر از ۲ متر قرار داشت که مثلث شاخص نصفالنهار و ظهر و شب بر آن نصب گردیده و آیتم دقت زائران بود.[۳۴]
موقوفات
مسجد جامع گوهرشاد مشهد از محل موقوفات، دارنده درآمد میباشد که صرف تعمیرات و هزینههای سرازیر مسجد میشود. خلال موقوفات خاص که به وسیله گوهرشادبیگم و در هنگام تأسیس (به سال ۸۳۹ ق) مسجد وقف شده، یک سری فقره املاک مزروعی و باغ ها و زمین ها و مستغلات شهری نیز بعدا به وسیله اشخاص درستکار وقف شدهاست که عبارتاند از: که مشمول چند پارچه روستا، زمین، گلشن مثمر و مشجر، قنات، فروشگاه، خانه و... در روستاها و شهرهای متفاوت میباشد. این موقوفات دربرگیرنده نور و روشنایی، ترمیم و نوسازی مسجد، خواندن قرآن، مدیحه خوانی، فرش و... برای دسته مسجد بوده میباشد.[۳۵]
حادثه مسجد گوهرشاد
نوشتهی علمیٔ اساسی: حادثه مسجد گوهرشاد
با هجرت رضاخان به ترکیه، همت او برای درهم کوبیدن مبانی مذهب و تغییرو تحول شیوههای شرقی و سنتی عموم کشورایران شدت گرفت. دولت امر تغییر تحول خرقه و استعمال از کلاه شاپو را صادر کرد که علما و مراجع را به شدت متأثر کرد. حاج آقا حسین قمی و سید یونس اردبیلی، طی جلسات متفاوت بهاین سود رسیدند که تغییرو تحول خرقه به برداشتن عفاف منتهی شود. آیة اللّه قمی تصمیم گرفت به طهران رفته و با رضاخان وارد مصاحبه خواهد شد. با ورود او به شهرری، پلیس محل سکونت او را محاصره کرد. با تکثیر خبر دستگیری آیت اللّه قمی، احساسات عموم در مشهد جریحهدار گردیده و اجتماعی وسیع با حضور بزرگان مشهد در مسجد گوهر خنده رو صورت گرفت. در آن جا خطبا و به عنوان مثال محمدتقی بهلول[یادداشت ۱] به منبر رفتند و عموم را به مقاومت دعوت نمودند. بعد از چندین روز، آخر و عاقبت صبح آدینه ۲۰ تیر(۱۰ ربیعالثانی ۱۳۵۴ق) سال ۱۳۱۴ نیروهای نظامی، دور و بر مسجد را محاصره نمودند و در ۲۱ تیر (۱۱ ربیعالثانی ۱۳۵۴ق) عموم را در مسجد گوهرشاد به خاک و خون کشیدند.[۳۶]
شبستانها مسجد گوهرشاد
کلیه شبستانهای مسجد، به طور قرینه در حوالی تراسها ایجاد شده است. این شبستانها با اساسهای ضخیم و سقف ضربی و به مدل معماری سنتی مساجد کشور ایران کلاف گردیدهاند و بارها گزینه بازسازی قرار گرفتهاند، البته اینک به عبارتی مدل و متد دیرین را در خویش محفوظ داراهستند. این شبستانهای هفتگانه در زمانههای متعدد با اسمهای متفاوت نامیده گردیدهاند که برای اختصار به مهمترین آن ها اشاره مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشود:
شبستان گرم،[۲۲] بنا شده در ضلع شرقی مسجد در بین حیاط شرقی و ضلع شمالی مسجد که کناره شمالی این شبستان مسیر ارتباطی بین مسجد و رواق متصل به صحن آزادی میباشد. این شبستان معبد آقایان میباشد. شبستان سبزواری، شبستان کوچکی میباشد در جنوب حیاط شرقی و از شرق به رواق امام خمینی و از شمال با حد فاصل یک راهرو به تراس شرقی و از غرب به صحن مسجد محصور رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشود.[۲۳]
شبستان تبریزی، بنا شده در ضلع جنوبی، میان تراس مقصوره و رواق امام خمینی. یکی اسمهای این شبستان در پیشین به دلیل حجم، شبستان گرانقدر بوده میباشد. شبستان نهاوندی، شبستانی میباشد والا که در ضلع جنوبی مسجد و در بین تراس مقصوره و بست روضه خوان بهاءالدین عاملی و صحن قدس واقع گردیده و به منجر اقامه نماز جماعت بوسیله علی اکبر نهاوندی، محدث معروف بهاین اسم مشهور آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیدهاست.[۲۴]
شبستان میلانی، بنا شده در ضلع غربی مسجد، در بین حیاط غربی و راهرو متصل به بست روحانی بهاءالدین.
شبستان نجف آبادی، که پیش از این به شبستان امام آدینه مشهور بوده، در ضلع غربی مسجد، دربین تراس غربی و راهرو متصل به کفشداری ۱۳ و ۱۴ واقع گردیدهاست.
شبستان علوی یا این که آفتاب، بنا شده در ضلع شمالی در میان راهروی بخش شمالی و رواق دارالسیاده و مکتب پریزاد.
به جز شبستان گرم که معبد آقایان هست، دیگر شبستانها سازه به لزوم، محل برگزاری جلسات قرآن، فراگیری، سخنرانی و وعظ و درس دادن علم ها قرآنی و فقاهتی و مراسم پای کوبی و سوگواری و اعتکاف و نماز جماعت و مراسم دعای کمیل، دعای ندبه و دعای توسل میباشد و تراس مقصوره و حیاط متصل به دارالسیاده و صحن مسجد به صورت دایم در آحاد شبانهروز، محل اجرای نماز جماعت و سخنرانی و مراسم می باشد.
گروه مسجد گوهرشاد درحال حاضر با هشت ورودی خرد و تبارک به دیگر نصیبهای بقعه رضوی متصل هست که سه در ورودی در ضلع غربی مسجد را به بست روحانی بهاءالدین و سه ورودی در ضلع شمالی مسجد را به بقعه و دو ورودی در ضلع جنوبی مسجد را به صحن قدس مرتبط میسازد. مسجد گوهرشاد تحت عنوان کلانترین و قدیمیترین مسجد در اماکن متبرکه رضوی از دیرباز محل برگزاری مستمر نماز جماعت میباشد و به جهت دایربودن در کل شبانهروز یک کدام از مسجدهای معدودنظیر دنیا اسلام به شمار میرود.[۲۵]
مسجد پیرزن
مسجد پیر زن در وسط تراس مسجد گوهرشاد
تا دهه بیست قرن چهاردهم هجری خورشیدی، در اواسط صحن اساسی مسجد گوهرشاد، محوطهای، قرار داشت که با ردیفهایی، از محوطه مستقل میشد و به «مسجد پیرزن» پر اسم و رسم بود.[۲۶] این مسجد سوای سقف بود.[۲۷] دراین مکان، برای نمازگزاران، حصیر پهن میکردند و در نزدیکی آن، تعدادی آبگینه وجود داشت.[۲۸]
تاریخچه مسجد پیرزن، منبع مکتوب چندانی ندارد و آنرا جزء تاریخ شفاهی دانستهاند.[۲۹] براساس این ماجرا، گوهرشاد، آحاد منزلها و زمینهای دور و اطراف را برای ساختن مسجد خرید. صرفا یک پیرزن، که خانه وی اواسط مسجد بود، حاضر به به فروش رساندن نشد. گوهرشاد از خرید آن پشیمان شوید؛ چون نمیخواست در ساخته شدن مسجد، ظلم نماید. بعد از ساخته شدن مسجد، پیرزن که شکوه گوهرشاد را میبیند، منزل خویش را تحت عنوان معبد وقف مینماید. این عبادتگاه به مسجد پیرزن دارای شهرت می شود.[۳۰]
دانشمندان آوردهاند که مشابه این روایت پیرزن، در تراس مداین، شنبغازان و مسجد پاد شاه اصفهان نیز به شکلی وجود داراست. اینان معتقدند این نوع روایتها واقعیت ندارد، ولی برای یاد دادن آموزههای اخلاقی صورت گرفتهاند تا یادآوری نماید، در راستای تشکیل داد سازههای باعظمت، نباید ظلمی شکل بگیرد، حتی به ضعیفترین مو جود بشری که پیرزن باشد. [۳۱]
این جای ، نزدیک به سال ۱۳۲۶ شمسی، تخریب و به وضوخانه تبدیل شد.[۳۲] بعضا توصیه دادهاند که جای مدرن این مسجد، به «وضوخانه پیرزن» تغییر و تحول اسم یابد تا این نوع ماجراها، به دلیل آموزههای اخلاقی که با خویش دارا هستند، زنده بماند.[۳۳]
شاخص ظهر
در باطن محوطهای که مسجد پیرزن نامیده میشد، ردیف سنگی به طول بیش تر از ۲ متر قرار داشت که مثلث شاخص نصفالنهار و ظهر و شب بر آن نصب گردیده و آیتم دقت زائران بود.[۳۴]
موقوفات
مسجد جامع گوهرشاد مشهد از محل موقوفات، دارنده درآمد میباشد که صرف تعمیرات و هزینههای سرازیر مسجد میشود. خلال موقوفات خاص که به وسیله گوهرشادبیگم و در هنگام تأسیس (به سال ۸۳۹ ق) مسجد وقف شده، یک سری فقره املاک مزروعی و باغ ها و زمین ها و مستغلات شهری نیز بعدا به وسیله اشخاص درستکار وقف شدهاست که عبارتاند از: که مشمول چند پارچه روستا، زمین، گلشن مثمر و مشجر، قنات، فروشگاه، خانه و... در روستاها و شهرهای متفاوت میباشد. این موقوفات دربرگیرنده نور و روشنایی، ترمیم و نوسازی مسجد، خواندن قرآن، مدیحه خوانی، فرش و... برای دسته مسجد بوده میباشد.[۳۵]
حادثه مسجد گوهرشاد
نوشتهی علمیٔ اساسی: حادثه مسجد گوهرشاد
با هجرت رضاخان به ترکیه، همت او برای درهم کوبیدن مبانی مذهب و تغییرو تحول شیوههای شرقی و سنتی عموم کشورایران شدت گرفت. دولت امر تغییر تحول خرقه و استعمال از کلاه شاپو را صادر کرد که علما و مراجع را به شدت متأثر کرد. حاج آقا حسین قمی و سید یونس اردبیلی، طی جلسات متفاوت بهاین سود رسیدند که تغییرو تحول خرقه به برداشتن عفاف منتهی شود. آیة اللّه قمی تصمیم گرفت به طهران رفته و با رضاخان وارد مصاحبه خواهد شد. با ورود او به شهرری، پلیس محل سکونت او را محاصره کرد. با تکثیر خبر دستگیری آیت اللّه قمی، احساسات عموم در مشهد جریحهدار گردیده و اجتماعی وسیع با حضور بزرگان مشهد در مسجد گوهر خنده رو صورت گرفت. در آن جا خطبا و به عنوان مثال محمدتقی بهلول[یادداشت ۱] به منبر رفتند و عموم را به مقاومت دعوت نمودند. بعد از چندین روز، آخر و عاقبت صبح آدینه ۲۰ تیر(۱۰ ربیعالثانی ۱۳۵۴ق) سال ۱۳۱۴ نیروهای نظامی، دور و بر مسجد را محاصره نمودند و در ۲۱ تیر (۱۱ ربیعالثانی ۱۳۵۴ق) عموم را در مسجد گوهرشاد به خاک و خون کشیدند.[۳۶]
نقش انتخاب مسجد مناسب در برگزاری یک مراسم ترحیم آرام و منظم